Тарихи ахуал және алғышарттар
XIX ғасырдың 1-жартысында Бөкей Ордасында (Ішкі Орда) жер қоры тарылып, құнарлы аймақтар хан әулеті мен ықпалды сұлтан-билердің иелігіне шоғырланды. Хан Жәңгір тұсында алым-салық көбейіп, жайылым мен қыстауларды пайдалануға қатаң шектеулер қойылды. Патша әкімшілігінің отаршыл ережелері мен ішкі әлеуметтік теңсіздік қатар күшейіп, халық наразылығы тұтас қозғалысқа ұласты.
Себептер (тереңдетіп)
-
Жер тапшылығы және жайылым дағдарысы: Құнарлы жерлердің төре-тектілерге бөлінуі, қараша елдің көшу-қонына шектеулер.
-
Әкімшілік-алымдық қысым: Салықтың көбеюі, айып-пұлдар, міндеткерліктер.
-
Хан-сұлтандардың озбырлығы: Руаралық тепе-теңдікті сақтай алмау, биліктің халықтан алшақтауы.
-
Отарлық басқару тетіктері: Патша әкімшілігінің Бөкей Ордасын бақылау арқылы ішкі саясатқа араласуы.
Қозғалыс жетекшілері және тірек күші
-
Исатай Тайманұлы — ұйымдастырушы, қолбасшы, батыр.
-
Махамбет Өтемісұлы — ақын, шешен, күрестің рухани көшбасшысы; өлеңдері жасақтың жігерін жанитын үндеуге айналды.
-
Қатысушылар: Кедей-шаруалар, қарапайым малшылар, әділетсіздік көрген қауым өкілдері.
-
Артықшылық: Жер жағдайын жетік білу, атты жасақтардың ұтқырлығы, моральдық-рухани бірлік.
Барысы: қысқаша хронология
-
1836 ж., көктем: Халық арасындағы наразылық ашық қарсылыққа ұласып, Исатай мен Махамбет төңірегіне жасақтар шоғырлана бастайды.
-
1836–1837 жж.: Ауыл-ауылды аралап, халық жасақтары ұйымдастырылды; хан төңірегіндегі әділетсіздікке қарсы талаптар қойылды.
-
1837 ж., күз: Хан тарапынан жазалаушы топтар қозғалып, қақтығыстар жиілейді.
-
1837 ж., Тастөбе шайқасы: Исатай сарбаздары ерлік көрсетті, алайда саны мен қаруы басым күшке тап болып, шегінуге мәжбүр болды.
-
1838 ж., Ақбұлақ шайқасы: Аса ауыр ұрыс барысында Исатай қаза тапты; Махамбет күресті жалғастырғанымен, негізгі күштер ыдырап, қозғалыс әлсіреді.
Тактика және әрекет сипаты
-
Партизандық соққылар: Шолғын, тұтқиыл шабуыл, жылдам шегіну.
-
Саяси талап пен келіссөз: Халық атынан әділдік, жер үлесін қайта қарау, салықты жеңілдету талаптарын алға қою.
-
Рухани жұмылдыру: Махамбет поэзиясы — күрестің үнпарағы; «Ереуіл атқа ер салмай…» тәрізді туындылар жасақтың жігерін көтерді.
Нәтижесі (мәнмәтінмен)
-
Тікелей қорытынды: Көтеріліс жеңіліске ұшырады; жазалау шаралары күшейтілді.
-
Әкімшілік өзгерістер: Патша билігі Ішкі Ордадағы басқаруды өзіне тиімді етіп қайта құруға көшті; хан билігі кейінгі жылдары әлсіреп, орталық бақылау күшейді.
-
Қоғамдық ықпал: Әділетсіздікке қарсы бірігу тәжірибесі қалыптасты, әлеуметтік теңдік пен жер мәселесі ұлттық күн тәртібінде бекем орын алды.
Маңызы (кеңірек)
-
Әлеуметтік әрі отарлық езгіге қарсы ірі қозғалыс: Халық мүддесін қорғаудың қарулы және саяси формаларын ұштастырды.
-
Рухани мұра: Махамбет жырлары — ерлік пен азаттық идеясын ұрпақ санасына сіңірген көркем құжат.
-
Сабақтастық: Бұл қозғалыс Сырым дәуірінен басталған қарсылық дәстүрін жалғап, кейінгі ұлт-азаттық толқындарға (Кенесары қозғалысы және т.б.) моральдық-саяси дем берді.
Тұлғалық қырлар
-
Исатай — әділет жолында басын тіккен, ұйымшыл, батыл қолбасшы.
-
Махамбет — күрестің рухани көсемі, сөз өнері арқылы саяси күресті халықтың жүрегіне жеткізген харизмалы лидер.
Қысқаша қорытынды
1836–1838 жылдардағы Исатай–Махамбет қозғалысы — Бөкей Ордасындағы әлеуметтік-құқықтық теңсіздік пен отарлық қысымға қарсы жаппай халықтық қарсылықтың шынайы көрінісі. Жеңіліспен аяқталса да, ол еркіндік идеясының өшпес символына айналып, ұлттық сананы ұйыстырған тарихи белес болды.