ҰБТ Биология. Өсімдіктер

1) Өсімдік ұлпалары (ең керек)

Түзуші ұлпа (меристема)

• Жас, белсенді бөлінетін жасушалар.

• Өсудің негізі.

• Түрлері:

  • Ұштық меристема – бойлап өсу (сабақ/тамыр ұшы)

  • Бүйір меристема (камбий) – жуандап өсу

  • Қосалқы меристема – жарақаттан кейін қалпына келу

Жабын ұлпа

• Эпидерма (жапырақ, жас сабақ): қорғайды, булануды реттейді

• Устьица (саңылау): газ алмасу + транспирацияны реттейді

• Тамыр түктері: су мен минералды сіңіреді

Өткізгіш ұлпа

• Ксилема: су + минералды тұздар тамырдан жоғары

• Флоэма: органикалық заттар (қанттар) жапырақтан басқа мүшелерге

Негізгі (паренхима) және тірек ұлпа

• Паренхима: фотосинтез, қор жинау, ауа алмасу

• Тірек: механикалық беріктік (колленхима, склеренхима)

2) Тамыр жүйесі

Қызметі

• Су, минерал сіңіру

• Өсімдікті бекіту

• Қор жинау (сәбіз, қызылша т.б.)

Тамыр аймақтары (ҰБТ-да келуі мүмкін)

1. Бөліну аймағы (меристема)

2. Созылу аймағы

3. Сору аймағы (тамыр түктері көп)

4. Өткізу аймағы

Тамыр түрлері

• Кіндік тамыр жүйесі (көбіне қосжарнақты): негізгі тамыр айқын

• Шашақ тамыр жүйесі (көбіне даражарнақты): көптеген бірдей тамырлар

3) Сабақ

• Қызметі: тірек, тасымал, жапырақ/гүлді ұстап тұру

• Камбий бар өсімдіктерде сабақ жуандайды (көбіне қосжарнақты, ашықтұқымдылар)

4) Жапырақ

Қызметі

• Фотосинтез

• Транспирация (су булану)

• Газ алмасу

Жапырақ құрылысына қатысты факт

• Устьица көбіне жапырақтың төменгі бетінде көп (жиі жалпы факт ретінде беріледі)

5) Су және зат тасымалы (ең маңызды)

Ксилема арқылы су жоғары қалай көтеріледі?

Негізгі себептер:

• Транспирация – жапырақтан судың булануы “тартып” тұрады

• Капиллярлық және су молекулаларының когезия-адгезиясы

• Тамыр қысымы (әсіресе түнде/көктемде байқалуы мүмкін)

Флоэма арқылы органикалық зат тасымалы

• Жапырақта түзілген қанттар басқа мүшелерге (тамыр, жеміс, тұқым) барады

• Бағыты: “қайда қажет” соған (жоғары да, төмен де болуы мүмкін)

6) Транспирация (су булануы)

• Негізінен устьица арқылы жүреді

• Маңызы:

  • су қозғалысын қамтамасыз етеді

  • өсімдікті салқындатады

• Арттыратын факторлар: ыстық, жел, құрғақ ауа

• Азайтатын факторлар: ылғал ауа, салқын, устьицаның жабылуы

7) Фотосинтез (өсімдік бөлімінде міндетті)

• Хлоропластта өтеді

• Жарық керек, хлорофилл керек

• O₂ судан (H₂O) бөлінеді

• Негізгі өнім: көмірсулар (глюкоза → крахмал)

8) Өсімдік гормондары (фитогормондар) – өте жиі

• Ауксин: жасуша созылуы, тамырлану, фототропизм

• Гиббереллин: сабақтың ұзаруы, тұқымның өнуін ынталандыру

• Цитокинин: жасуша бөлінуі, қартаюды баяулату

• Этилен: жемістің пісуі, жапырақ түсуі

• Абсциз қышқылы: тыныштық күй, стресс, устьицаны жабуға ықпал ету

9) Көбею: гүл, тозаңдану, ұрықтану

Гүлдің негізгі бөліктері

• Аталық: тозаң (пыльца) түзеді

• Аналық: тұқымбүрі (завязь ішінде)

Тозаңдану

• Тозаңның аталықтан аналық аузына түсуі

• Түрлері:

  • өздігінен тозаңдану

  • айқас тозаңдану (әртүрлілік көп)

Қосарланған ұрықтану (жабықтұқымдыларға ғана!)

• 1 сперма + жұмыртқа жасуша → зигота (2n)

• 2-ші сперма + орталық жасуша → эндосперм (қоректік ұлпа, көбіне 3n)

ҰБТ “қосарланған ұрықтану” десе — міндетті түрде жабықтұқымдылар.

10) Тұқым, жеміс, спора (қысқа)

• Тұқым: ұрық + қор заты + қабық

• Жеміс: тек жабықтұқымдыларда (түйіннен дамиды)

• Спора арқылы көбею: мүк, қырықжапырақ, кей балдыр/саңырауқұлақ

ҰБТ-дағы “тұзақ” 10 факт

1. Ксилема – су/минерал жоғары.

2. Флоэма – органикалық затты тасиды (бағыты әртүрлі болуы мүмкін).

3. Транспирация су қозғалысына “қозғаушы күш”.

4. Тамыр түктері – сору аймағында.

5. Камбий – жуандап өсу.

6. Этилен – жеміс пісуі.

7. Ауксин – фототропизм/созылу.

8. O₂ фотосинтезде H₂O-дан.

9. Қосарланған ұрықтану – тек жабықтұқымдыларда.

10. Жеміс – жабықтұқымдылардың белгісі.