ҰБТ Биология. Адам физиологиясы

1) Қанайналым жүйесі

Жүрек құрылысы

• Жүрек: 4 камера → 2 жүрекше, 2 қарынша.

• Сол қарынша қабырғасы ең қалың (үлкен қанайналымға қан айдайды).

• Қақпақшалар:

  • оң жүрекше–оң қарынша: үшжармалы

  • сол жүрекше–сол қарынша: екіжармалы (митрал)

  • қарыншадан артерияға: жарты ай тәрізді қақпақша

Қанайналым шеңберлері

• Кіші қанайналым (өкпелік): оң қарынша → өкпе артериясы → өкпе → өкпе венасы → сол жүрекше

• Үлкен қанайналым: сол қарынша → қолқа → мүшелер → қуыс веналар → оң жүрекше

“Тұзақ” факті

• Өкпе артериясы веналық қан алып барады, өкпе венасы артериялық қан әкеледі.

Қан қысымы

• Артерияда қысым жоғары, веналарда төмен.

• Веналарда клапан болады (қаны кері ағудан сақтайды).

2) Тыныс алу жүйесі

• Газ алмасу альвеолада (өкпе көпіршіктері) жүреді.

• O₂ қанға диффузиямен өтеді, CO₂ кері өтеді.

• O₂ негізінен гемоглобинмен тасымалданады.

• CO₂ көбіне плазмада HCO₃⁻ (гидрокарбонат) түрінде тасымалданады.

3) Ас қорыту жүйесі (ферменттерді нақты есте сақта)

Негізгі мүшелер және не қорытады

• Ауыз қуысы:

  • амилаза → крахмал/көмірсу ыдырата бастайды

• Асқазан:

  • пепсин → ақуызды ыдыратады

  • орта қышқыл (HCl)

• Ұйқыбез (панкреас):

  • трипсин (ақуыз)

  • липаза (май)

  • амилаза (көмірсу)

• Өт (бауыр): фермент емес!

  • майды эмульгациялайды (ұсақ тамшыға бөледі)

Қайда сіңіріледі?

• Негізгі сіңірілу орны: жіңішке ішек (бүрлер – сіңіру ауданын арттырады).

• Су көп сіңірілетін орын: тоқ ішек.

4) Зәр шығару жүйесі (бүйрек)

Нефрон не істейді?

1. Сүзілу (фильтрация) – шумақта (гломерула)

2. Қайта сіңіру (реабсорбция) – түтікшелерде (су, глюкоза, тұз)

3. Секреция – қажетсіз заттарды түтікшеге бөлу

Маңызды факт

• Сау адамның зәрінде глюкоза болмайды (болса — патология белгісі).

Гормондар

• АДГ (антидиуретикалық гормон) ↑ болса → су қайта сіңуі ↑ → зәр мөлшері ↓

• Альдостерон → Na⁺ қайта сіңуі ↑ (су да ілеседі)

5) Жүйке жүйесі

Нейрон құрылысы

• Дендрит – импульсті қабылдайды

• Аксон – импульсті жеткізеді

• Миелин қабығы – импульсті жылдамдатады

Рефлекс доғасы (ең жиі сұрақ)

Рецептор → сезгіш нейрон → жұлын/аралық нейрон → қимыл нейрон → эффектор (бұлшықет/без)

Синапс

• Нейрондар байланысатын жер.

• Химиялық синапста медиаторлар (ацетилхолин т.б.) қатысады.

6) Бұлшықет және қозғалыс

• Бұлшықет жиырылуы үшін АТФ міндетті.

• Негізгі “жылжымалы” ақуыздар: актин + миозин.

• Оттек жетіспесе, бұлшықетте сүтқышқылды ашу күшейіп, шаршау болады.

7) Эндокриндік жүйе (гормондар)

• Инсулин (ұйқыбез) → қандағы глюкоза төмендейді

• Глюкагон → қандағы глюкоза жоғарылайды

• Адреналин (бүйрекүсті) → стресс, жүрек соғуын жиілетеді, қантты көтереді

• Тироксин (қалқанша) → зат алмасуды күшейтеді

• Өсу гормоны (гипофиз) → өсуге әсер етеді

8) Иммунитетке қатысты қысқа физиология

• Сүйек кемігі – қан жасушалары түзіледі.

• Тимус – T-лимфоцит “пісіп жетіледі”.

• Көкбауыр – ескі эритроциттер ыдырайды, қорғанысқа қатысады.

• Лимфа түйіндері – микробтарды “сүзеді”.

9) ҰБТ-да жиі келетін 10 “тұзақ” факт

1. Сол қарынша — ең күшті.

2. Өкпе артериясы — веналық қан.

3. Өт — фермент емес, майды эмульгациялайды.

4. Негізгі сіңіру — жіңішке ішек.

5. Нефрондағы бірінші кезең — сүзілу.

6. Дендрит — қабылдайды, аксон — жеткізеді.

7. АДГ ↑ → зәр ↓.

8. Инсулин ↓қант, глюкагон ↑қант.

9. Альвеола — газ алмасу орны.

10. Сау зәрде глюкоза болмайды.