ҰБТ Биология. Тыныс алу және фотосинтез

1) Жасушалық тыныс алу (клеткалық тыныс алу)

Мақсаты: органикалық заттағы (көбіне глюкоза) энергияны АТФ түрінде алу.

Жалпы теңдеу (аэробты)

C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + энергия (АТФ)

Кезеңдері және қайда өтеді

1. Гликолиз (цитоплазмада)

• 1 глюкоза → 2 пируват (пировиноград қышқылы)

• 2 АТФ (таза) түзіледі + NADH пайда болады

• Оттексіз де жүре алады

2. Кребс циклі (митохондрия матриксінде)

• Пируват → ацетил-КоА → циклге кіреді

• Көп мөлшерде NADH, FADH₂ түзіледі

• CO₂ осы жерде көп бөлінеді

3. Электрон тасымалдау тізбегі (ЭТТ) / тотығу фосфорлануы (митохондрияның ішкі мембранасында)

• NADH, FADH₂ электрон береді

• Соңғы электрон қабылдаушы: O₂

• Нәтиже: көп мөлшерде АТФ + H₂O түзіледі

ҰБТ деңгейінде: аэробты тыныс алуда АТФ көп, анаэробтыда аз.

Анаэробты тыныс алу (ашу)

Оттек жоқта гликолизден кейін жалғасады, бірақ энергия аз береді.

• Сүтқышқылды ашу (бұлшықет, кей бактерия):
  глюкоза → сүт қышқылы + аз АТФ

• Спирттік ашу (ашытқы):
  глюкоза → этанол + CO₂ + аз АТФ

Есте сақта:

• Анаэробтыда O₂ қолданылмайды

• Энергия шығымы төмен (негізі 2 АТФ)

2) Ағза деңгейіндегі тыныс алу (адам/жануар)

Тыныс алу – тек өкпемен демалу емес, жалпы газ алмасу + O₂ тасымалдау + жасушада энергия өндіру.

Газ алмасу

• Өкпеде (альвеолада): O₂ қанға өтеді, CO₂ сыртқа шығады (диффузия).

• O₂ тасымалы: негізінен гемоглобинмен.

• CO₂ тасымалы: көбіне гидрокарбонат (HCO₃⁻) түрінде плазмада.

3) Фотосинтез

Мақсаты: жарық энергиясын пайдаланып органикалық зат (глюкоза) түзу.

Жалпы теңдеу

6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
(жарық + хлорофилл қажет)

Қайда өтеді?

• Хлоропластта

  • Тилакоид/грана: жарыққа тәуелді реакциялар

  • Строма: жарыққа тәуелсіз реакциялар (Кальвин циклі)

1) Жарыққа тәуелді реакциялар (тилакоидта)

• Хлорофилл жарықты сіңіреді

• Су фотолизі жүреді: H₂O ыдырап, O₂ бөлінеді

• АТФ және NADPH түзіледі (келесі кезеңге “энергия/электрон” береді)

✅ Маңызды тұзақ факт:

• Фотосинтездегі O₂ – судан (H₂O) шығады, CO₂-дан емес.

2) Жарыққа тәуелсіз реакциялар (Кальвин циклі) (стромада)

• CO₂ фиксацияланады (қосылады)

• АТФ және NADPH жұмсалып, глюкоза/көмірсулар түзілуіне әкеледі

4) Фотосинтез бен тыныс алудың байланысы

• Фотосинтез глюкоза мен O₂ түзеді

• Тыныс алу глюкоза мен O₂ пайдаланып, АТФ, CO₂, H₂O түзеді

Қарама-қарсы сияқты, бірақ екеуі табиғатта бірін-бірі толықтырады.

5) Жиі сұралатын салыстыру (өте қысқа)

Тыныс алу:

• Барлық тірі жасушада болады (өсімдік те тыныс алады)

• O₂ қажет болуы мүмкін (аэробты)

• Нәтиже: АТФ + CO₂ + H₂O

Фотосинтез:

• Тек хлорофилл бар ағзаларда (өсімдік, балдыр)

• Жарық керек

• Нәтиже: глюкоза + O₂

6) “Тұзақ” фактілер (ҰБТ үшін)

1. Өсімдіктер күндіз де тыныс алады (тәулік бойы).

2. Фотосинтез тек жарықта жүреді, бірақ Кальвин циклі “қараңғыда ғана” емес — жарық реакциясының өнімдеріне тәуелді.

3. O₂ фотосинтезде H₂O-дан бөлінеді.

4. Анаэробты ашуда АТФ өте аз (негізгісы 2 АТФ).

5. Кребс циклі мен ЭТТ — митохондрияда.