1) Қанның құрамы

Қан = плазма (~55%) + формалы элементтер (~45%)

Плазмада не бар?

• Су (негізгі бөлік)

• Ақуыздар:

  • Альбумин – осмостық қысымды ұстайды, зат тасымалдайды

  • Глобулиндер – иммунитетке қатысады (антиденелер)

  • Фибриноген – қан ұюға керек

• Тұздар, глюкоза, гормондар, қалдықтар (мочевина т.б.)

2) Қан жасушалары (формалы элементтер)

Эритроцит (RBC)

• Қызметі: O₂ тасымалдау (гемоглобин арқылы), CO₂-нің бір бөлігін тасымалдау

• Ерекшелігі: ядросыз (адамда), екі жағы ойыс дискі

• Түзілуі: қызыл сүйек кемігінде

• Бұзылуы: көбіне көкбауырда, бауырда

• Төмендесе: анемия (әлсіздік, бозару)

Лейкоцит (WBC)

• Қызметі: қорғаныс (микробтарды жою, антидене түзу, қабыну)

• Ерекшелігі: ядролы, амеба сияқты қозғалады, капиллярдан шыға алады (диапедез)

Лейкоцит түрлері (жиі сұралады):

• Нейтрофил – ең көп; бактерияны фагоцитоз жасайды (алғаш “шабуылдайды”)

• Эозинофил – паразиттерге қарсы, аллергияда артады

• Базофил – гистамин, гепарин бөледі (қабыну/аллергия)

• Моноцит → ұлпаға өтіп макрофагқа айналады (ірі фагоцит)

• Лимфоцит – B және T (адаптивті иммунитеттің негізі)

Тромбоцит (Platelet)

• Қызметі: қан ұю, жараны “жабу”

• Шығу тегі: сүйек кемігінде мегакариоциттен бөлінеді

• Азайса: қан тоқтамай ағуы мүмкін

3) Қан ұю (гемостаз) – қысқа схема

Қан тоқтауы 3 қадаммен есте қалады:

1. Тамырдың тарылуы (қан ағуы азаяды)

2. Тромбоцит тығыны (platelet plug)

3. Ұю (коагуляция):

• Протромбин → тромбин

• Фибриноген → фибрин

• Фибрин торы тромбты “бекітеді”

Маңызды факт:

• Ұюға Ca²⁺ (кальций) және K витамині керек.

4) Қанайналымға қатысты 4 тез факт

• Артерия: қанды жүректен алып шығады (әрдайым “таза” емес!)

• Вена: қанды жүрекке әкеледі (әрдайым “лас” емес!)

• Өкпе артериясы – веналық қан, өкпе венасы – артериялық қан

• Лимфа жүйесі иммунитетке көмектеседі (лимфа түйіндері “сүзгі”)

5) Қан топтары (ABO) – ҰБТ-ның “хит” бөлімі

Эритроцит бетінде агглютиноген (антиген), плазмада агглютинин (антидене) болады.

ABO жүйесі

• I (O): антиген жоқ; антидене α және β

• II (A): антиген A; антидене β

• III (B): антиген B; антидене α

• IV (AB): антиген A және B; антидене жоқ

Неге маңызды?
Сәйкес емес қан құйылса → агглютинация (эритроцит жабысады) → қауіпті.

Қарапайым ереже (классикалық мектеп деңгейі)

• O – “донорға ыңғайлы”, AB – “қабылдауға ыңғайлы” (ABO бойынша)

Ескерту: медицинада нақты құю Rh және басқа жүйелерді қоса тексеріп, кросс-сынама арқылы жасалады.

6) Rh фактор (резус)

• Rh⁺: D антиген бар

• Rh⁻: D антиген жоқ

• Rh⁻ адамға Rh⁺ қан құйылса → антидене түзілуі мүмкін.

Жүктілікке қатысты классика:

• Ана Rh⁻, әке Rh⁺, бала Rh⁺ болса → ана ағзасы антидене түзіп, келесі жүктілікте қауіп өсуі мүмкін (дәрігерлік бақылауда шешіледі).

7) Иммунитет түрлері (қысқа, бірақ толық)

А) Туа біткен (бейспецификалық) иммунитет

Жылдам жауап береді.

• Тері, шырышты қабат – тосқауыл

• Лизоцим (сілекей, көз жасы) – бактерия қабырғасын бұзады

• Қабыну (қызару, ісіну, ауырсыну, қызу)

• Фагоцитоз: нейтрофил, макрофаг “жеп” жояды

• Интерферон – вирусқа қарсы қорғаныс сигналдары

Ә) Жүре пайда болған (адаптивті, спецификалық) иммунитет

Нақты антигенге қарсы, баяуырақ басталады, бірақ жад қалдырады.

• B-лимфоцит → плазмалық жасуша → антидене (гуморальды иммунитет)

• T-лимфоцит:

  • T-хелпер – иммун жауапты “басқарады”

  • T-киллер – вирус жұққан/ісікті жасушаны жояды (жасушалық иммунитет)

Иммунологиялық жад

• Екінші рет жұққанда жауап тез және күшті болады (вакцина идеясы осы).

8) Вакцина және сарысу (жиі шатастырады)

• Белсенді иммунитет: вакцина немесе аурудан кейін өз антиденең түзіледі → ұзаққа созылады

• Пассив иммунитет: дайын антидене беріледі (анасүт, иммунды сарысу) → тез әсер, бірақ қысқа

9) Аллергия туралы 5 факт

• Аллергия – иммун жүйенің “артық” жауабы.

• Жиі гистамин бөлінеді (базофил/мес жасушалар).

• Белгілері: қышыну, ісіну, бөртпе, түшкіру.

• Эозинофил көбіне аллергия/паразитте өседі.

ҰБТ-да ең көп келетін “тұзақ” факттер

1. AB (IV) топта плазмада антидене жоқ.

2. O (I) топта эритроцитте антиген жоқ.

3. Нейтрофил/макрофаг – фагоцит.

4. Антиденені негізінен B-лимфоцит түзеді.

5. “Жад” – адаптивті иммунитеттің басты белгісі.