ҰБТ Биология. ДНҚ → РНҚ → Ақуыз

1) Негізгі идея (1 сөйлеммен)

• ДНҚ (ақпарат) → РНҚ (көшірме/тасымал) → ақуыз (қызмет атқаратын өнім).

2) ДНҚ мен РНҚ айырмашылығы

ДНҚ:

• Қант: дезоксирибоза

• Негіздер: А, Т, Г, Ц

• Көбіне: қос тізбек

• Қызметі: генетикалық ақпаратты сақтау

РНҚ:

• Қант: рибоза

• Негіздер: А, У, Г, Ц (Т орнына У)

• Көбіне: бір тізбек

• Қызметі: ақуыз синтезіне қатысу

Комплементарлық:

• ДНҚ: А–Т, Г–Ц

• РНҚ: А–У, Г–Ц

3) Ген деген не?

• Ген – белгілі бір ақуызды (немесе РНҚ-ны) кодтайтын ДНҚ бөлігі.

• Ген ішінде “ақпарат” нуклеотидтер реттілігімен жазылған.

4) 1-кезең: Транскрипция (ДНҚ → РНҚ)

Қайда жүреді?

• Эукариотта: ядрода

• Прокариотта: цитоплазмада (ядро жоқ)

Нені жасайды?

• ДНҚ-ның бір тізбегін “үлгі” қылып алып, мРНҚ (ақпараттық РНҚ) синтездейді.

Негізгі фермент:

• РНҚ-полимераза

Нәтиже:

• мРНҚ дайын болады (эукариотта әлі өңделеді).

Эукариотта мРНҚ өңделуі (жиі сұралады)

• Интрондар кесіліп тасталады, экзондар қалады → сплайсинг

• Соңында “пісіп-жетілген” мРНҚ ядродан шығып, рибосомаға барады.

5) 2-кезең: Трансляция (РНҚ → Ақуыз)

Қайда жүреді?

• Рибосомада (цитоплазмада немесе түйіршікті ЭПТ бетінде)

Кімдер қатысады? (3 РНҚ түрі)

1. мРНҚ – код (ақпарат) алып келеді

2. тРНҚ – аминқышқылдарды тасиды (антикодон арқылы кодонды таниды)

3. рРНҚ – рибосоманың негізі (катализге де қатысады)

Кодон–антикодон

• мРНҚ-дағы кодон = 3 нуклеотид

• тРНҚ-дағы антикодон = кодонға комплементар 3 нуклеотид

• Әр кодон белгілі бір аминқышқылды білдіреді.

Басталу және тоқтау кодондары

• Көп жағдайда START: AUG (метионин)

• STOP кодондар: UAA, UAG, UGA (ақуыз синтезін тоқтатады)

6) Генетикалық кодтың қасиеттері (ҰБТ-да келеді)

• Үштік: 1 аминқышқыл = 3 нуклеотид

• Қабаттаспайды: кодондар бір-бірінің үстіне “мініп” оқылмайды

• Үздіксіз: көбіне үтірсіз оқылады (кодон-кодон)

• Дегенеративті: бір аминқышқылды бірнеше кодон кодтай алады

• Әмбебапқа жақын: көп ағзада бірдей мағына береді

7) Қысқа мысал (түсіну үшін)

Егер мРНҚ-да: AUG – GGC – UUU – UAA болса:

• AUG → старт, метионин

• GGC → (бір аминқышқыл)

• UUU → (бір аминқышқыл)

• UAA → стоп
  Нәтижесінде: қысқа полипептид түзіледі.

8) Жиі қате кететін 6 факт

1. Транскрипцияда ДНҚ-дағы Т РНҚ-да У болып жазылады.

2. Трансляция рибосомада жүреді.

3. Ақуыз синтезі кезінде аминқышқылдарды тРНҚ әкеледі.

4. “START” көбіне AUG.

5. “STOP” кодондар аминқышқыл кодтамайды.

6. 3 нуклеотид = 1 кодон = 1 аминқышқыл (жалпы ереже)