ҰБТ Биология. Бөліну: митоз және мейоз

1) Негізгі ұғымдар

• Хромосома – ДНҚ + ақуыз (гистон).

• Бөлінер алдында ДНҚ екі еселенеді → әр хромосома 2 әпке-хроматидадан тұрады.

• n – гаплоид (жыныс жасушалары), 2n – диплоид (дене жасушалары).

• Интерфаза: G1 (өсу), S (ДНҚ репликациясы), G2 (дайындық).

2) Митоз (өсу және қалпына келу)

Қайда жүреді? Дене жасушаларында (тері, бауыр, өсімдік ұлпалары т.б.)
Нәтижесі: 1 жасуша → 2 генетикалық бірдей жасуша
Хромосома саны: сақталады (2n → 2n)

Митоз фазалары (П–М–А–Т)

1. Профаза

• Хромосомалар ширатылып көрінеді

• Ядро қабықшасы ыдырайды

• Бөліну ұршығы түзіледі (жануарда центриоль қатысады)

2. Метафаза

• Хромосомалар жасуша ортасына (экваторға) тізіледі

• Бұл — ең “анық көрінетін” фаза (ҰБТ суреттен тану)

3. Анафаза

• Әпке-хроматидалар ажырап, қарама-қарсы полюстерге тартылады

• Нақты белгі: “хроматида бөлінеді” → митоздың анафазасы

4. Телофаза

• Ядро қабықшасы қайта түзіледі

• Хромосомалар тарқайды

• Соңында цитокинез: цитоплазма бөлінеді

Есте сақта

• Митоз = өсу, жара жазылу, регенерация, өсімдікте меристема арқылы өсу.

3) Мейоз (жыныс жасушаларын түзу)

Қайда жүреді? Жыныс бездерінде (аталық без, аналық без), өсімдікте спора түзетін мүшелерде
Нәтижесі: 1 жасуша → 4 генетикалық әртүрлі жасуша
Хромосома саны: екі есе азаяды (2n → n)

Мейоздың ерекшеліктері

• 2 рет бөліну: мейоз I және мейоз II

• Мейоз I – редукциялық (хромосома саны азаяды)

• Мейоз II – теңдеуші (митозға ұқсас, хроматида ажырайды)

4) Мейоз I (ең маңызды айырмашылықтар)

Профаза I (ҰБТ-да өте жиі!)

Бұл жерде 2 маңызды процесс болады:

1. Конъюгация (синапсис): гомологты хромосомалар жұптасады

2. Кроссинговер: бөліктерімен алмасады → генетикалық әртүрлілік

Кроссинговер тек мейоз I профазасында болады.

Метафаза I

• Гомологты хромосомалар жұп-жұбымен экваторға орналасады

• Жұптардың орналасуы кездейсоқ → әртүрлілік артады

Анафаза I

• Гомологты хромосомалар ажырайды (әпке-хроматида бірге қалады!)

• Міне ең негізгі айырма:

  • митоз анафазасы: хроматида ажырайды

  • мейоз I анафазасы: гомолог ажырайды

Телофаза I → 2 жасуша

• Нәтижесі: 2 жасуша, әрқайсысында хромосома саны азайған (n), бірақ хромосома әлі 2 хроматидадан тұруы мүмкін.

5) Мейоз II (митозға ұқсас)

• Профаза II – ұршық түзіледі

• Метафаза II – хромосомалар жеке-жеке экваторға тұрады

• Анафаза II – әпке-хроматидалар ажырайды

• Телофаза II – соңында 4 гаплоид жасуша түзіледі

6) Митоз бен мейозды 5 белгімен тез салыстыру

• Бөліну саны: митоз 1 рет, мейоз 2 рет

• Нәтиже: митоз 2 жасуша, мейоз 4 жасуша

• Ұқсастық: митозда бірдей, мейозда әртүрлі

• Хромосома саны: митоз сақтайды, мейоз азайтады

• Кроссинговер: тек мейоз I-де бар

7) Ең жиі шатастыратын “тұзақ” факттер

• ДНҚ S-фазада екі еселенеді (митоздың алдында да, мейоздың алдында да).

• Мейоз I-ден кейін ДНҚ қайта екі еселенбейді, бірден мейоз II өтеді.

• Кроссинговер — әртүрлілікке, ал митоз – тұрақтылыққа “жұмыс істейді”.