1) Жасуша теориясы (ең керек)
- Барлық тірі ағзалар жасушадан тұрады.
- Жасуша — тіршіліктің құрылымдық және қызметтік ең кіші бірлігі.
- Жаңа жасуша тек бұрынғы жасушаның бөлінуінен пайда болады.
2) Прокариот vs Эукариот (айырмашылық)
Прокариоттар (бактериялар, цианобактерия):
- Ядро жоқ (ДНҚ нуклеоидта).
- ДНҚ көбіне сақина тәрізді, қосымша плазмида болуы мүмкін.
- Мембраналы органоидтар жоқ.
- Рибосома 70S.
- Қабықшасы жиі пептидогликаннан тұрады.
Эукариоттар (өсімдік, жануар, саңырауқұлақ, қарапайымдылар):
- Ядро бар, ДНҚ сызықтық хромосома түрінде.
- Мембраналы органоидтар бар.
- Рибосома 80S.
3) Жасуша мембранасы (сұрақ көп келеді)
-
Негізгі құрылымы: фосфолипидті қосқабат + ақуыздар (сұйық-мозаикалық модель).
-
Мембрана қызметі:
-
таңдамалы өткізгіштік
-
қорғаныш
-
рецепторлық байланыс (сигнал қабылдау)
-
зат тасымалы
-
-
Холестерин (жануарда) мембрананы “тұрақтандырады”.
Мембрана арқылы тасымал
Пассивті (энергиясыз):
- Диффузия: көптен азға (O₂, CO₂).
- Осмос: су көптен азға (ерітінді концентрациясына қарай).
- Жеңілдетілген диффузия: ақуыз-канал/тасымалдаушы арқылы (глюкоза т.б.)
Активті (энергиямен, АТФ):
- Аздан көпке қарсы тасымал.
- Мысал: Na⁺/K⁺ насосы (жүйке, бұлшықет үшін маңызды).
Везикула арқылы:
- Эндоцитоз (ішке): фагоцитоз (қатты), пиноцитоз (сұйық).
- Экзоцитоз (сыртқа): гормон, фермент бөлу.
4) Органоидтар: “не істейді?” (ҰБТға дәл)
- Ядро: генетикалық ақпарат, басқару; ядрошықта рибосома бөлшектері түзіледі.
- Рибосома: ақуыз синтезі (трансляция).
- Митохондрия: тыныс алу, АТФ; ішкі мембрана қатпарлары — криста; өз ДНҚ-сы бар.
- Хлоропласт (өсімдік): фотосинтез; тилакоид/грана; өз ДНҚ-сы бар.
- ЭПТ (түйіршікті): рибосома бар → ақуыз синтезі/тасымалы.
- ЭПТ (тегіс): липид синтезі, улы заттарды залалсыздандыру.
- Гольджи аппараты: ақуыз/липидті өңдеу, “орау”, секреция көпіршіктерін түзу.
- Лизосома (көбіне жануарда): ыдыратушы ферменттер, жасушаішілік қорыту.
- Вакуоль (өсімдік): су, тұз, қор зат; тургор қысым.
- Центросома/центриоль (жануарда): бөліну ұршығын құруға қатысады.
5) Биомолекулалар (құрылымы мен қызметі)
Көмірсулар
- Мономер: моносахарид (глюкоза).
- Қызметі: негізгі энергия көзі, қор.
- Қор ретінде: өсімдікте крахмал, жануарда гликоген.
- Құрылымдық: өсімдікте целлюлоза.
Липидтер
- Энергияны көп сақтайды, мембрананың негізі (фосфолипид).
- Түрлері: май, фосфолипид, стероид (холестерин).
- Майлар суда ерімейді.
Ақуыздар
- Мономер: аминқышқылдар.
- Қызметі: фермент, құрылым, тасымал (гемоглобин), қорғаныш (антидене).
- Ақуыз пішіні бұзылса — денатурация (жоғары температура, қышқыл/сілті).
Нуклеин қышқылдары (ДНҚ/РНҚ)
- Мономер: нуклеотид (қант + фосфат + азотты негіз).
- ДНҚ: А–Т, Г–Ц.
- РНҚ: А–У, Г–Ц (У = урацил).
- РНҚ түрлері: мРНҚ, тРНҚ, рРНҚ.
АТФ
- “Энергия валютасы”.
- АТФ → АДФ + Р: энергия босайды.
6) Ферменттер (өте маңызды)
- Фермент — биокатализатор, көбіне ақуыз табиғатты.
- Реакцияны тездетеді, бірақ өзі жұмсалмайды.
- Жұмыс істеуі үшін “оптимум” керек: температура, pH.
- Белсенді орталыққа субстрат сәйкес келеді (“кілт–құлып”).
7) ДНҚ → РНҚ → Ақуыз (бір абзацпен)
- Транскрипция (ядрода): ДНҚ-дан мРНҚ көшіріледі.
- Трансляция (рибосомада): мРНҚ кодонына тРНҚ аминқышқылды әкеліп, ақуыз тізбегі жиналады.
- 1 аминқышқылды 3 нуклеотид (кодон) анықтайды.