ҰБТ Биологиядан қысқа, нақты фактілер (шпаргалка стилі)

ҰБТ биологияға қысқа, нақты фактілер (шпаргалка стилі).
Оқуға ыңғайлы болу үшін бөлімдерге бөлінген.

1) Жасуша және молекулалық биология

• Прокариот: ядро жоқ, ДНҚ сақина тәрізді (нуклеоид), мембраналы органоидтар жоқ.
• Эукариот: ядро бар, мембраналы органоидтар бар.
• Рибосома: ақуыз синтезі. Прокариотта 70S, эукариотта 80S.
• Митохондрия: АТФ түзіледі, өз ДНҚ-сы бар (анадан беріледі).
• Хлоропласт: фотосинтез, өз ДНҚ-сы бар.
• Лизосома: жасушаішілік қорыту (ферменттер).
• Гольджи аппараты: ақуыздарды “орау”, өңдеу, секрецияға дайындау.
• ЭПТ (тегіс): липид синтезі; ЭПТ (түйіршікті): рибосомалы, ақуыз синтезіне қатысады.
• Мембрана: “сұйық-мозаикалық модель”, негізгі компоненттері — фосфолипид + ақуыз.
• Осмос: су молекуласы жартылай өткізгіш мембрана арқылы өтеді.

2) Бөліну: митоз және мейоз

• Митоз: 1 рет бөліну → 2 бірдей жасуша (2n → 2n). Өсу, регенерация.
• Мейоз: 2 рет бөліну → 4 әртүрлі жасуша (2n → n). Гаметалар.
• Кроссинговер: мейоз I профазасында, генетикалық әртүрлілікті арттырады.
• Митоз фазалары: профаза–метафаза–анафаза–телофаза.
• Анафаза: хроматидалар ажырайды (митозда), ал мейоз I-де гомологты хромосомалар ажырайды.

3) ДНҚ → РНҚ → Ақуыз

• ДНҚ-ның азотты негіздері: А–Т, Г–Ц (комплементарлық).
• Транскрипция: ДНҚ → РНҚ (ядрода).
• Трансляция: РНҚ → ақуыз (рибосомада).
• Генетикалық код қасиеттері: үштік (триплет), әмбебапқа жақын, қабаттаспайды.
• 1 аминқышқылды 3 нуклеотид (кодон) кодтайды.

4) Генетика (ең керек қатынастар)

• Мендель I заңы: F1 — біркелкілік (доминант белгі көрінеді).
• Мендель II заңы: F2 фенотип қатынасы көбіне 3:1 (моногибрид).
• Генотип қатынасы: 1:2:1 (AA : Aa : aa).
• Тест-скрест: белгісіз доминантты (A_) × рецессивті (aa).
• Кодоминанттылық: екі аллель қатар көрінеді (мыс: AB қан тобы).
• Толымсыз доминанттылық: аралық фенотип (қызыл × ақ → қызғылт).
• Хромосомалық жыныс: еркек XY, әйел XX.
• Х-тіркес аурулар жиі еркекте көрінеді (мыс: гемофилия, дальтонизм).
• Харди–Вайнберг: p + q = 1; p² + 2pq + q² = 1.

5) Қан және иммунитет

• Эритроцит: гемоглобин, О₂/CO₂ тасымалы.
• Лейкоцит: иммундық қорғаныс.
• Тромбоцит: қан ұю.
• ABO қан тобы:

• • I (O): антиген жоқ, антидене α және β

  • II (A): антиген A, антидене β

  • III (B): антиген B, антидене α

  • IV (AB): антиген A және B, антидене жоқ

• Rh фактор: Rh⁺ (D антиген бар), Rh⁻ (жоқ).
• Белсенді иммунитет: вакцина/аурудан кейін өз антиденең түзіледі.
• Пассив иммунитет: дайын антидене (анасүт, сарысу).

6) Тыныс алу және фотосинтез (теңдеулер)

• Жасушалық тыныс алу (аэробты):
  C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + энергия (АТФ)
• Фотосинтез:
  6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (жарық, хлорофилл)
• Фотосинтезде O₂ судан (H₂O) бөлінеді.

7) Адам физиологиясы (өте жиі сұралатын)

• Жүрек камерасы: 2 жүрекше + 2 қарынша.
• Артерия: қанды жүректен алып шығады; вена: жүрекке әкеледі.
• Кіші қанайналым: жүрек → өкпе → жүрек.
• Үлкен қанайналым: жүрек → ағза → жүрек.
• Нейрон: дендрит (қабылдайды), аксон (жеткізеді).
• Рефлекс доғасы: рецептор → сезгіш нейрон → жұлын/ми → қимыл нейрон → эффектор.
• Бүйрек нефроны: сүзу (шумақ) + қайта сіңіру (түтікшелер).

• Ас қорыту ферменттері:

  • ауыз: амилаза (крахмал)

  • асқазан: пепсин (ақуыз)

  • ұйқыбез: трипсин, липаза, амилаза

• Гормондар:

  • инсулин ↓қант, глюкагон ↑қант

  • адреналин “стресс”

  • тироксин зат алмасуды күшейтеді

  • АДГ су қайта сіңуін арттырады

8) Өсімдіктер (қысқа)

• Ксилема: су/минерал жоғарыға.

• Флоэма: органикалық заттар тасымалы.

• Транспирация: жапырақ арқылы судың булануы.

• Фитогормондар:

  • ауксин — өсу, тамырлану

  • гиббереллин — сабақ ұзаруы

  • этилен — жеміс пісуі

  • абсциз қышқылы — тыныштық күйі, жапырақ түсуі

• Қосарланған ұрықтану тек жабықтұқымдыларда болады.

9) Эволюция және экология

• Табиғи сұрыпталу: бейімделгендер көбірек ұрпақ қалдырады.
• Дрейф гені: шағын популяцияда кездейсоқ өзгеріс әсері күшті.
• Трофикалық деңгейлер: өндіруші → тұтынушы → редуцент.
• 10% ережесі: энергияның шамамен 10%-ы ғана келесі деңгейге өтеді.
• Редуценттер: бактериялар, саңырауқұлақтар (органиканы ыдыратады).
• Азот айналымы: фиксация (түйнек бактериялары) → нитрификация → денитрификация.
• Симбиоз: екі жаққа пайдалы; паразитизм: біріне пайдалы, біріне зиян.

Ең көп қате кететін 10 факт

1. Артерия әрқашан “таза қан” емес: өкпе артериясы — веналық қан.
2. Вена әрқашан “лас қан” емес: өкпе венасы — артериялық қан.
3. Мейоз I-де гомолог хромосома ажырайды, митозда хроматида ажырайды.
4. AB қан тобы — антидене жоқ.
5. Фотосинтездегі O₂ — H₂O-дан.
6. Прокариотта рибосома 70S.
7. Митохондрия/хлоропласт — өз ДНҚ-сы бар.
8. 3:1 — фенотип, 1:2:1 — генотип.
9. Инсулин — қантты түсіреді, глюкагон — көтереді.
10. Энергия пирамидасында жоғарылаған сайын энергия азаю бағытында.